Somut bir olay veya bir insan hakkında haklı-haksız, iyi-kötü, ahlaklı-ahlaksız gibi kesin ve katı yargılara varmak; düşünsel olarak soyutlama ve genelleme yapmamızı güçleştirir. Yargılarımız bu kadar keskin ve katı olunca, ister istemez istisna pencereleri açarak rahatlama yolunu seçeriz. Genellikle birilerini “tenzih” etme ihtiyacı duyarız.
Tenzih etmeye ilişkin Ekşi Sözlükten güzel bir diyalog örneği: “Turizm ve otelcilik sorunlarının tartışıldığı bir toplantıda konuşmacılardan birisi
-Arkadaşlar şunu da söyleyeyim ki bu otel işletmecilerinin hepsi karı satıyor, karı pazarlıyor.
O an, orada bulunmakta olan bir otel işletmecisi hemen ateşlenir:
-Beyefendi kendinize gelin. Ağzınızdan çıkanı kulaklarınız duyuyor mu? Bizim otelimi...
Hemen konuşmacı tekrar araya girer:
-Beyefendi sizi tenzih ederim. Benim sözüm... Ayrıca, keskin ve katı olmayan bir yargıyı ifade ettikleri halde; o yargının, toplumda göreceği tepkiden korktukları için dolaylı yoldan ustaca “tenzih” arayışına girenler vardır.
Duygu ve düşüncelerini ifade ederken doğrudan veya dolayı birilerini tenzih etmek zorunda kalan bir insan, aslında kendi entellektüelliğini tenzih (dışarıda bırakıyor) ediyordur. Bu anlamda entellektüellik;sözlü, yazılı veya görsel ifade etmede “tenzih” can simidine sığınmamakla ölçülür.
Bu günlerde, televizyonda yayınlanan Hanımın Çiftliğini izliyorum. Reklam aralarında da kitabını açıp ilgili bölümlerini tekrar okuyorum. Çok sevdiğim bir Kabak Hafız tiplemesi var. Gizli gizli rakı içen, uçkuruna düşkün bir yurdum insanı. O günlerin Demokrat Parti veCHP’sinin önde gelen kodamanları Büyük Kulüpte; ırgat simsarı Cemşir ile hilebaz berber Reşit, Giritli’nin Meyhanesinde rakı içerler. Ama Kabak Hafız, büyük bir suç ve günah işlercesine gizli saklı içer rakısını. Naciye’yi de, Gülüzar’ı da gizli saklı alır evine.
Dizide henüz işin uçkur bölümü verilmedi ama Kabak Hafız’ın rakı içme olayı bile yapımcı ve senariste kibarca “tenzih” eklemeleri yaptırıyor. Benim kitapta pek göremediğim aydın ve dürüst görünümlü bir imam tiplemesi daha eklenmiş diziye. Kabak Hafız’ın işlediği büyükgünahlardan (!) diğer din adamlarını tenzih etmek için yapılmış gereksiz bir ekleme.
Sinema dili aslında ne büyük bir anlatım ve ifade etme gücü içeriyor. Ama elli yıl önce bu kitabı yazan Orhan Kemal, hiç gerek görmüyor birilerini tenzih etmeye. Neden mi? Çünkü yaşadığı ülkenin insanlarını çok iyi tanıyor. Ve bu insanlardan hiçbirini “mutlak iyi veya kötü” olarak yargılamıyor.
Okuyun, Kabak Hafız’ın Gülüzar’ı koynuna aldıktan sonra kendi vicdanında geçen düşünceleri ve birini yargılayıp mahkum etmekle, diğerini tenzih etmek saçmalığını görün. Hanımın Çiftliği Sayfa 180 :
“…Ok yaydan çıkmıştı. Kadınla yatıp kalkmış, esmayı üstüne sıçratmıştı. Yıllar önce Alboyacılar Medresesindeki hocası ihtiyar Dersiam’ı hatırladı. Hiç evlenmemişti. Kadının etekleri erkeğin ayaklarına dolaşır, der; ‘taife-i nisa’dan bucak bucak kaçar. İri gözlerini ayıra ayıra, ‘vasıta-i tatmini şehvet taife i nisa’danibaret değildir’ dedikten sonra ‘Allaaah’ diye sakalını sıvazlar. Yatağını serip kaldıran, aptes ibriğini dolduran al yanaklı, süt beyaz mollasının arkasını sıvazlardı: ‘Öyle değil mi yavrum Kuddusi?”
tüm sorun, eleştiriyi kaldıramayan bir toplum olmamızdan kaynaklanıyor.
Eleştiren kişi,karşısındaki savunmaya geçince ne şiş yansın,ne kebap hesabı,muhatap olduğu kişiyi tenzih ederek işi kotarmaya çalışıyor.
Peki neden milletçe kendimizi savunmaya bu kadar meraklıyız,eleştiriyi sevmiyoruz,çünkü (hadi herkesi itham edip birilerini tenzih etme durumuna düşmeyeyim) bir çok kişi, işini doğru dürüst yapmadığı ve sütten çıkmış akkaşık olmadığı için, yapılan bir eleştiri sonrasında meraklı kişilerin incelemesine maruz kalırsa tüm foyasının ortaya çıkacağından korkuyor da ondan...
Velhasıl kelam efendim,biz milletçe kendimize laf söylenmesini pek sevmeyiz...
Ne zaman bir konuşmanın, bir yazının içinde "ama" bağlacı kullanılsa bilirim ki arkasından olumsuz bir başka cümle gelecek, ya da karşı bir görüş. Yazınızda verdiğiniz örneklerdeki gibi, kim kimi eleştirmeye kalksa ya da bir düşüncesini dile getirse, içinde o düşüncelerden alınanlar, karşı olanlar çıkacaktır da, yine her nedense hep "ama size demedim"e gelir sonu, "sizi kastetmedim", "sizi tenzih ederim".
Tartışma programlarında dikkatimi çekmiştir hep buna benzer bir durumlar;... Önce görüşüne karşı çıkılan kişinin ne kadar iyi, önemli biri olduğundan bahsedilir ve ardından mutlaka çok saygı duyduğum bir kişisiniz denir ve hemen ardından ama ile bağlanır cümle. Önce öveyim sonra söveyim hesabı, deyim yerinde ise.
Yine yazınıza dönecek olursak bu bağlamda, herkes herşeyi eleştirir, herşeye karşı çıkar da alınan gücenen olursa yine o amaya sığınılır. Diğer taraftan toplumsal gelişimimize baktığımızda, ileriye değil, özgürce ifadenin giderek daraldığı bir geriye gitme haritası görüyoruz. İnsanı anlatan ve insanı her yönü ile alan bir usta bunu o yıllarda çekinmeden yazabilmişse bu ancak onun kalemine olan saygısıdır diye yorumlayabilirim.
Ve siz de bu ince ayrıntıyı bir dizi özelinde bizlere yansıttığınız için sizin de kaleminize sağlık.
Ahlakçılığıyla övünen insanlardan hiçbir zaman hazetmedim. Hayranlık duyduğum insanlar daha ziyade adam gibi adamlar oldu hep. Bu adamların da benim gibi defoları olabileceğini gördüm ya da bizatihi kendilerinden dinledim. Hayranlığım azaldı mı hayır tam tersine...
Yine güzel bir konu, vurucu bir anlatım. Eline sağlık...
